Hindistan Silahlı Qüvvələrinin Müdafiə Qərargah rəisi general Anil Çauhanın Ermənistana səfəri çərçivəsində nümayiş olunan sistemlər arasında Yaylım Atəşli Reaktiv Sistem (YARS) seqmenti xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Daha öncə “Trajan” yedəkdə daşına bilən haubitsasını, “MArG 155” özüyeriyən artilleriya qurğusunu və “Akash-1S” hava müdafiə raket sistemini təhlil etmişdik. Hər bir sistem Ermənistanın müdafiə modernizasiyasının fərqli bir aspektini əks etdirirdi: artilleriya dəqiqliyi, taktiki hərəkətlilik və hava hücumundan müdafiə. İndi isə bu seriyanın dördüncü hissəsində Ermənistanın atəş gücünə tamamilə yeni ölçü əlavə edən “Pinaka” YARS-larına keçirik. Əgər haubitsa sistemləri dəqiq, nöqtəvi atəş üçündürsə, YARS geniş ərazinin qısa vaxtda yüksək sıxlıqlı atəşlə örtülməsi üçündür və bu fərq sistemin taktiki rolunu, güclü və zəif tərəflərini kökündən dəyişir.
“Pinaka” Hindistanın Müdafiə Tədqiqatları və İnkişafı Təşkilatı tərəfindən layihələndirilmiş, “Tata Advanced Systems” və “Larsen & Toubro” şirkətləri tərəfindən istehsal edilən YARS-dır. Sistemin adı Hindu mifologiyasında tanrı Şivanın yayından götürülüb ki, bu, simvolik olaraq geniş əraziyə eyni vaxtda çoxlu zərbə endirmə qabiliyyətinə işarədir. “Pinaka”nın inkişaf tarixi min doqquz yüz doxsanıncı illərin əvvəllərinə gedib çıxır, ilk versiya “Mark-1” iki mininci illərin əvvəllərində Hindistan ordusunun xidmətinə qəbul edilib. O vaxtdan etibarən sistem bir neçə modernizasiya mərhələsindən keçərək “Mark-1 Enhanced” və “Mark-2” versiyalarına yüksəlib. Ermənistana tədarük edilən variantın dəqiq modifikasiyası rəsmi mənbələrdə açıq şəkildə göstərilməyib, lakin texniki göstəricilərə və sursat növlərinə istinadən “Mark-1 Enhanced” və ya ona yaxın konfiqurasiya olduğu ehtimal edilir.
Sistemin əsas konstruktiv elementi on iki lüləli buraxılış qurğusudur ki, bu, “Tata” şirkətinin istehsal etdiyi səkkiz təkərli yüksək keçmə qabiliyyətinə malik hərbi yük maşını platforması üzərində quraşdırılıb. On iki lülənin hamısı qırx dörd saniyə ərzində boşaldıla bilər ki, bu da dəqiqədən az müddətdə on iki raketin hədəf əraziyə göndərilməsi deməkdir. Bir batareya adətən altı buraxılış qurğusundan ibarətdir, yəni tam batareya yetmiş iki raketi bir dəqiqədən az müddətdə hədəf əraziyə çatdıra bilər. Bu atəş sıxlığı YARS-ların əsas üstünlüyüdür: hədəf ərazidə qısa müddətdə yüksək sıxlıqlı partlayış sahəsi yaradılır ki, bu, açıq ərazidəki piyada heyətinə, yüngül zirehli nəqliyyata, artilleriya mövqelərinə, komanda məntəqələrinə və logistik obyektlərə qarşı son dərəcə effektivdir.
Sursat növləri “Pinaka”nın əməliyyat çevikliyini müəyyən edən əsas amildir. Sistem iki əsas sursat kateqoriyası ilə işləyir: idarə olunmayan raketlər və idarə olunan yönləndirilmiş raketlər. İdarə olunmayan variant 214 millimetr çapında olub, əsas versiyada təxminən otuz yeddi ilə qırx kilometr mənzilə malikdir. Bu raketlər klassik “sahə atəşi” prinsipilə işləyir: hədəf ərazinin koordinatları müəyyən edilir, raketlər hesablanmış bucaq və istiqamətdə atılır, raketlər balistik trayektoriya ilə uçaraq hədəf əraziyə düşür. Bu yanaşmada dəqiqlik nisbətən aşağıdır, tipik səpələnmə hədəf ərazidən bir neçə yüz metr radiusda ola bilər ki, bu, nöqtəvi hədəflərə qarşı effektiv deyil, lakin geniş ərazinin örtülməsi üçün kifayətdir. İdarə olunan variant isə peyk naviqasiya sistemi vasitəsilə yönləndirilir və dəqiqliyi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir: elan olunan dairəvi sapma ehtimalı on ilə otuz metr arasındadır. Bu dəqiqlik konkret nöqtəvi hədəflərə, məsələn artilleriya mövqelərinə, körpülərə, komanda məntəqələrinə və sursat anbarlarına qarşı atəş imkanı verir. İdarə olunan variantın mənzili “Mark-1 Enhanced” versiyasında yetmiş beş kilometrə, “Mark-2” versiyasında isə daha da uzağa çata bilər. Bu mənzil artımı sistemin taktiki dəyərini ciddi şəkildə artırır, çünki yetmiş beş kilometr əməliyyat dərinliyi rəqibin arxa xəttindəki logistik qovşaqları, hərəkətdə olan ehtiyat qüvvələri və strateji infrastrukturunu əhatə etməyə imkan verir.
Yönləndirmə texnologiyası baxımından idarə olunan “Pinaka” raketlərinin peyk naviqasiya sisteminə əsaslanması həm üstünlük, həm də zəiflikdir. Üstünlük ondadır ki, peyk naviqasiyası hava şəraitindən, gündüz-gecə rejimindən və ərazinin vizual xüsusiyyətlərindən asılı olmayan dəqiq yönləndirmə təmin edir. Zəiflik isə ondadır ki, peyk naviqasiya siqnalı müdaxiləyə həssasdır: radioelektron mübarizə vasitələri peyk siqnalını poza və ya saxtalaşdıra bilər ki, bu da raketin hədəfdən sapmasına gətirir. Müasir döyüş meydanında peyk naviqasiya müdaxiləsi artıq standart təhdiddir və buna qarşı müdafiə tədbirləri, məsələn ətalətli naviqasiya sisteminin inteqrasiyası, müdaxiləyə dözümlü qəbuledici texnologiyaları və çoxsistemli naviqasiya həlləri tələb olunur. “Pinaka”nın idarə olunan raketlərində ətalətli naviqasiya ilə peyk naviqasiyasının kombinasiyasının olduğu elan edilir ki, bu, müdaxilə şəraitində müəyyən dərəcədə ehtiyat yönləndirmə təmin edir. Lakin ətalətli naviqasiyanın dəqiqliyi zamanla azalır, xüsusilə uzun uçuş müddətində, və peyk siqnalının tamamilə basdırıldığı halda yetmiş beş kilometr məsafədə ətalətli naviqasiyanın təmin etdiyi dəqiqlik əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşə bilər.
Platformanın hərəkətlilik xüsusiyyətləri taktiki tətbiqdə əhəmiyyətli rol oynayır. Səkkiz təkərli yük maşını platforması asfalt yolda yüksək sürət, torpaq yolda isə məqbul keçicilik təmin edir. Lakin bu platformanın ümumi çəkisi, buraxılış qurğusu ilə birlikdə, təxminən iyirmi beş ilə otuz ton arasındadır ki, bu, dağlıq ərazidəki dar yollar, köhnə körpülər və sıldırım keçidlər üçün ciddi məhdudiyyət yaradır. Müqayisə üçün, “MArG 155”in on iki ilə on dörd tonluq çəkisi ilə “Pinaka”nın iyirmi beş ilə otuz tonluq çəkisi arasında əhəmiyyətli fərq var və bu fərq Cənubi Qafqazın mürəkkəb relyefində hiss olunacaq. Mövqe tutma və mövqe dəyişdirmə vaxtı YARS üçün son dərəcə kritikdir. “Pinaka”nın atəş mövqeyinə çatma, raketləri atma və mövqeyi tərk etmə dövrəsi təxminən yeddi ilə on dəqiqə arasında göstərilir. Bu vaxt ərzində sistem batareya əleyhinə radarlar tərəfindən aşkarlana və cavab atəşinə məruz qala bilər. Müasir döyüş meydanında batareya əleyhinə radarlar raketin buraxılış nöqtəsini saniyələr ərzində müəyyən edir və cavab atəşi, istər artilleriya, istər raket, istərsə də pilotsuz uçuş aparatı vasitəsilə bir neçə dəqiqə ərzində endirilir. “Pinaka”nın bu vaxt pəncərəsində mövqeyini tərk edib təhlükəsiz məsafəyə çəkilməsi sağqalmanın əsas şərtidir.
Cənubi Qafqazın əməliyyat mühiti “Pinaka” üçün spesifik imkanlar və məhdudiyyətlər yaradır. Dağlıq relyef YARS üçün ikili xarakter daşıyır. Bir tərəfdən, dağlar və vadilər raketlərin uçuş trayektoriyasına birbaşa maneə yaratmır, çünki raketlər yüksək trayektoriya ilə uçur və hədəf əraziyə yuxarıdan düşür. Bu, haubitsalardan fərqlidir: haubitsa müəyyən hallarda dağ arxasındakı hədəfə birbaşa trayektoriya ilə çata bilmir, halbuki raket yüksəyə qalxaraq dağın üzərindən keçə bilir. Digər tərəfdən, dağlıq ərazidə hədəf ərazinin dəqiq müəyyən edilməsi çətinləşir, çünki dağ yamaclarının mailliyi, hündürlük fərqləri və mürəkkəb relyef raketin düşmə nöqtəsinin hesablanmasına əlavə dəyişənlər daxil edir. Standart düz ərazi üçün hesablanmış atəş cədvəlləri dağlıq ərazidə korreksiya tələb edir və bu korreksiya hər mövqe üçün ayrıca aparılmalıdır.
İqlim şəraiti “Pinaka” üçün müəyyən problemlər yaradır. Raketin bərk yanacaqlı mühərriki temperatur dəyişikliklərinə həssasdır: soyuq havada yanacağın yanma xarakteristikası dəyişir ki, bu da raketin itələmə profilinə və nəticədə mənzilinə təsir edir. Ekstremal soyuqda, mənfi iyirmi dərəcədən aşağı temperaturlarda raket mühərrikinin işə düşmə etibarlılığı azala bilər. Rütubətli şəraitdə raket kontaktlarının korroziyası, elektron komponentlərin nəmlənməsi və buraxılış mexanizminin donması kimi problemlər yarana bilər. Hindistan bu sistemi əsasən Racəstan səhrası və Pəncab düzənlikləri üçün hazırlayıb ki, bu ərazilərin iqlim profili Qafqazdan kəskin fərqlənir. Himalay bölgəsində sınaqlar aparılmış ola bilər, lakin Qafqazın xüsusi iqlim şəraiti, xüsusilə qışda uzun müddətli ekstremal soyuq və sıx duman, əlavə adaptasiya tələb edə bilər.
Hədəf təyinatı zənciri YARS-ın effektivliyinin ən həlledici komponentidir. “Pinaka” nə qədər güclü atəş gücünə malik olsa da, düzgün hədəf koordinatları olmadan bu güc faydasızdır. Hədəf ərazinin dəqiq koordinatlarının vaxtında əldə edilməsi üçün kəşfiyyat tipli pilotsuz uçuş aparatları, artilleriya radarları, xüsusi əməliyyat qruplarının müşahidə məlumatları və peyk kəşfiyyatı kimi mənbələr lazımdır. Bu məlumatların komanda-idarəetmə sistemi vasitəsilə “Pinaka” batareyasına sürətlə ötürülməsi, atəş hesablamalarının aparılması və atəşin açılması bütün zəncirin zamanla yarışmasıdır. Hədəf hərəkətli olarsa, məsələn marşda olan hərbi karvan, bu zəncirin sürəti daha da kritik olur. Ermənistanın komanda-idarəetmə infrastrukturunun bu sürəti təmin edib-etməyəcəyi, Hindistan istehsalı “Pinaka”nın mövcud və ya qurulmaqda olan rəqəmsal şəbəkə ilə necə inteqrasiya olunacağı əhəmiyyətli sualdır.
Sursat logistikası “Pinaka” üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bir tam batareya yaylımı yetmiş iki raket deməkdir və hər raketi döyüş meydanına çatdırmaq, saxlamaq, yükləmək lazımdır. Raketlər haubitsa mərmilərindən daha həcmli və daha ağırdır: hər raket təxminən altmış ilə yetmiş kiloqram çəkiyə malikdir. Bir tam yenidən yükləmə on iki raket, yəni yeddi yüz ilə səkkiz yüz kiloqram raket kütləsi deməkdir ki, bu, xüsusi sursat nəqliyyatının daima batareya yaxınlığında olmasını tələb edir. Dağlıq ərazidə sursat nəqliyyatının hərəkəti özü taktiki risklər yaradır: dar yollarda sursat yüklü maşınlar yavaş hərəkət edir, müşahidə oluna bilər və hücum altına düşə bilər. Raket ehtiyatının bitmə sürəti də nəzərə alınmalıdır: intensiv döyüş şəraitində bir batareya qısa müddətdə bütün ehtiyatını xərcləyə bilər və təchizatın gəlməsi saatlarla, bəzən günlərlə ölçülə bilər. Bu problem xüsusilə Hindistandan raket tədarükünün uzun nəqliyyat marşrutunun nəzərə alındığı strateji planlamada daha da kəskinləşir, müharibə şəraitində Ermənistana raket təchizatı həftələr tələb edə bilər.
Batareya əleyhinə təhlükə “Pinaka” üçün ən ciddi sağqalma riskidir. YARS atəş açarkən son dərəcə aydın əlamətlər verir: raketlərin buraxılması güclü işıq, səs və istilik izi yaradır ki, bu, vizual müşahidə, akustik sensorlar, termal görüntüləmə və batareya əleyhinə radarlar tərəfindən asanlıqla aşkarlanır. Müasir batareya əleyhinə radarlar, məsələn İsrailin EL/M-2084 və ya ABŞ-nin AN/TPQ-36 radarları raketin uçuş trayektoriyasını izləyərək buraxılış nöqtəsini saniyələr ərzində hesablayır. Azərbaycanın batareya əleyhinə imkanlarının son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artdığı nəzərə alınsa, “Pinaka” mövqeyi aşkarlandıqdan sonra cavab atəşinə çox tez məruz qala bilər. Bu riski azaltmaq üçün “atəş aç və qaç” taktikası tətbiq edilir: batareya mövqe tutur, raketləri mümkün qədər tez atır və dərhal mövqeyi tərk edir. “Pinaka”nın bu dövrəsi yeddi ilə on dəqiqə arasında olduğundan, bu vaxt pəncərəsinin cavab vaxtından qısa olması həyati əhəmiyyət daşıyır. Lakin Ermənistanın mövcud coğrafi şəraiti, komanda-idarəetmə infrastrukturunun məhdudiyyətləri və təcrübə çatışmazlığı nəzərə alınsa, bu “atəş aç və qaç” taktikası real döyüş şəraitində uğurla tətbiq oluna bilməyəcək.
Pilotsuz uçuş aparatları təhlükəsi YARS-lar üçün nisbətən yeni, lakin son dərəcə ciddi risklər yaradır. Ukrayna müharibəsinin təcrübəsi göstərir ki, YARS-lar pilotsuz uçuş aparatları üçün yüksək prioritetli hədəflərdir: batareyalar böyük ölçülü, hərəkəti yavaş olan, maskalanması çətin nəqliyyat vasitələridir. Kəşfiyyat tipli pilotsuz uçuş aparatları batareyaların mövqelərini aşkarlayır, koordinatları artilleriyaya və ya zərbə tipli pilotsuz uçuş aparatlarına ötürür və cavab zərbəsi endirilir. Hətta atəş açmadan əvvəl, mövqe tutma prosesində pilotsuz uçuş aparatlar tərəfindən aşkarlana bilər. “Pinaka”nın səkkiz təkərli böyük platforması vizual baxımdan aydın hədəfdir: maskalanma torları istifadə oluna bilər, lakin böyük nəqliyyat vasitəsini tam gizlətmək, xüsusilə termal görüntüləmə qarşısında, olduqca çətindir. Bu təhlükəyə qarşı batareyaların öz hava müdafiə örtüyü altında, antidron vasitələri ilə birlikdə yerləşdirilməsi tələb olunur ki, bu da logistik yükü artırır.
Dünya analoqları ilə müqayisə “Pinaka”nın mövqeyini aydınlaşdırır. Bu sinifdə ən tanınmış sistem ABŞ-ın M270 MLRS və onun təkərli variantı M142 HIMARS sistemləridir. HIMARS Ukrayna müharibəsində real döyüş uğuru göstərib, yüksək dəqiqlikli GMLRS raketləri ilə yetmiş ilə səksən kilometr məsafədən nöqtəvi hədəfləri vurub. HIMARS-ın altı raket tutumlu buraxılış qurğusu “Pinaka”nın on iki raketindən azdır, lakin dəqiqliyi, etibarlılığı və müdaxiləyə dözümlülüyü sübut edilib. Rusiyanın “BM-27 Uraqan” və “BM-30 Smerç” sistemləri daha yüksək atəş gücünə malikdir, lakin idarə olunan sursat seçimləri məhduddur. Türkiyənin “T-300 Kasırga” və “TRG-300 Kaplan” sistemləri oxşar sinif raket atıcılarıdır: “Kasırga” Çinin WS-1 əsasında qurulmuş idarə olunmayan sistem, “Kaplan” isə idarə olunan, daha dəqiq variantdır. İsrailin “Lynx” sistemi daha kiçik çaplı, lakin yüksək dəqiqlikli alternativdir. Çinin AR3 və PHL-03 sistemləri ixrac bazarında aktiv olan rəqiblərdir. “Pinaka” bu rəqiblər arasında orta mövqe tutur: HIMARS-ın dəqiqlik və döyüş təcrübəsi üstünlüyünə malik deyil, lakin Rusiya və Çin sistemlərindən idarə olunan sursat baxımından irəlidədir. Qiymət baxımından “Pinaka” HIMARS-dan əhəmiyyətli dərəcədə ucuzdur ki, bu, Ermənistan üçün əsas cəlbedici amillərdən biridir.
Ermənistanın bu sistemi seçməsinin strateji kontekstinə baxdıqda bir neçə amil diqqət çəkir. İkinci Qarabağ müharibəsində Ermənistanın YARS imkanları əsasən sovet dövrü “BM-21 Qrad” sistemləri ilə məhdud idi. “Qrad” qırx kilometrdən az mənzilə malik idarə olunmayan sistemdir və müasir döyüş meydanının tələblərinə cavab vermir. “Pinaka” bu seqmentdə əhəmiyyətli keyfiyyət sıçrayışı təmin edə bilər: mənzilin iki dəfəyə yaxın artması, idarə olunan sursat seçiminin mövcudluğu və atəş idarəetmə sistemi Ermənistanın sahə atəşi imkanlarını genişləndirir. Lakin bu keyfiyyət sıçrayışının real döyüş dəyərinə çevrilməsi üçün yuxarıda qeyd olunan bütün əlaqəli sistemlərin, yəni hədəf təyinatı zəncirinin, sursat logistikasının, mövqe dəyişdirmə intizamının və batareya əleyhinə müdafiənin eyni vaxtda işləməsi tələb olunur.
Azərbaycan kontekstində “Pinaka”nın təhlükə potensialı və eyni zamanda zəiflikləri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Yetmiş beş kilometrlik mənzil Ermənistanın ərazisindən Azərbaycanın sərhədə yaxın strateji infrastrukturuna çatmağa imkan verir ki, bu, təhlükə miqyasını artırır. Lakin Azərbaycanın müasir batareya əleyhinə imkanları, güclü pilotsuz uçuş aparatları arsenalı, radioelektron mübarizə vasitələri və sürətlə inkişaf edən HHM şəbəkəsi “Pinaka” batareyalarının sağqalmasını və effektiv istifadəsini ciddi şəkildə çətinləşdirə bilər. Xüsusilə Azərbaycanın pilotsuz uçuş aparatları ilə kəşfiyyat və zərbə imkanları nəzərə alındıqda, “Pinaka” batareyalarının mövqelərinin sürətlə aşkarlanması və hədəf alınması ehtimalı yüksəkdir.
Güclü tərəflərinə toxunsaq, “Pinaka”nın bir neçə aydın üstünlüyü var. Qısa müddətdə yüksək atəş sıxlığı ərazinin effektiv örtülməsini təmin edə bilər. İdarə olunan sursat seçiminin mövcudluğu sistemi həm sahə atəşi, həm də nöqtəvi zərbə üçün istifadəyə yararlı edir. Yetmiş beş kilometrlik mənzil əhəmiyyətli əməliyyat dərinliyi verir. Bu, sovet dövrü “Qrad” sistemi ilə müqayisədə ciddi keyfiyyət artımıdır. Nisbətən aşağı qiymət Ermənistanın büdcəsinə uyğundur.
Lakin zəif tərəflər bu güclü cəhətləri əhəmiyyətli dərəcədə sual altına qoyur. Səkkiz təkərli böyük platformanın dağlıq ərazidə hərəkəti məhduddur: dar yollar, zəif körpülər və sıldırım keçidlər sistemin yerləşdirilmə imkanlarını daraldır. Mövqe dəyişdirmə dövrəsinin yeddi ilə on dəqiqə olması müasir əks-batareya vasitələrinin cavab vaxtı ilə müqayisədə riskli vaxt pəncərəsi yaradır. İdarə olunmayan raketlərin dəqiqliyi müasir tələblər üçün aşağıdır, idarə olunan raketlər isə peyk naviqasiya müdaxiləsinə həssasdır. Böyük həcmli sursat tələbi dağlıq ərazidə logistik yükü artırır. Platformanın vizual və termal izi böyükdür ki, bu, pilotsuz uçuş aparatları tərəfindən aşkarlanma riskini yüksəldir. Hindistanın coğrafi uzaqlığı müharibə şəraitində raket təchizatını çətinləşdirir. Sistem Hindistan ordusunda real döyüş şəraitində sınaqdan keçməyib. Ermənistanın əvvəllər bu sinif sistem istismarında təcrübəsi yoxdur. Ekstremal iqlim şəraitinə, xüsusilə uzun müddətli soyuğa adaptasiya əlavə sınaq tələb edir. Heyət qorunması məhduddur: buraxılış qurğusunun operatorları açıq platformada qəlpə, yüngül silah atəşi və pilotsuz uçuş aparatları təhlükəsinə məruz qalır. Atəş idarəetmə sisteminin Ermənistanın komanda-idarəetmə infrastrukturuna inteqrasiyası vaxt və resurs tələb edir. İdarə olunan raketlərin vahid qiyməti idarə olunmayanlara nisbətən dəfələrlə yüksəkdir ki, bu, ehtiyat sursat alışını büdcə baxımından məhdudlaşdırır. Böyük nəqliyyat vasitələrindən ibarət batareyanın maskalanması dağlıq ərazidə belə çətindir.
Nəticə olaraq “Pinaka” Ermənistanın sahə atəşi imkanlarını sovet dövrü “Qrad” sistemindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəyə qaldıran, lakin müasir döyüş meydanının tələblərinə tam cavab verməkdə çətinlik çəkə biləcək sistemdir. Cənubi Qafqazın dağlıq relyefi, intensiv pilotsuz uçuş aparatı təhlükəsi, güclü batareya əleyhinə mühit və ekstremal iqlim şəraiti “Pinaka” üçün son dərəcə tələbkar əməliyyat mühiti yaradır. Sistemin real döyüş dəyəri təkcə raketlərin mənzilindən və atəş sıxlığından deyil, hədəf təyinatı zəncirinin sürətindən, sursat logistikasının etibarlılığından, mövqe dəyişdirmə intizamının sərtliyindən, antidron müdafiəsinin keyfiyyətindən və ən əsası operatorların peşəkarlığından asılı olacaq. Habelə Azərbaycan Ordusunun mövcud imkanları və son illərdə qazandığı döyüş təcrübəsi nəzərə alınsa, “Pinaka” kimi sistemin Cənubi Qafqaz şəraitində real effektivliyi məhdud qalacaq. Azərbaycanın batareya əleyhinə qabiliyyətləri, pilotsuz uçuş aparatları və yüksək sürətli reaksiya mexanizmləri qarşısında bu tip YARS-ların sağqalma şansı və döyüş davamlılığı xeyli aşağı düşür.
Firuz Bağırov
Ordu.az
